Newsy

Najnowsze badania starożytnego DNA ukazują, w jaki sposób migracja Słowian zmieniła kształt Europy Środkowo-Wschodniej i Wschodniej.

Analizy genetyczne średniowiecznych szczątków ludzkich ujawniają dowody na migracje na wielką skalę, na zróżnicowanie regionalne procesu tworzenia się słowiańskiej Europy i pozwalają na nowo spojrzeć na europejskie społeczności wczesnego średniowiecza.

Gródek nad Bugiem – jeden z kluczy do rozwiązania archeologiczno-genetycznej łamigłówki dotyczącej migracji Słowian

Jak to tego doszło? W 2017 roku, po kolejnych zgłoszeniach otrzymanych od rolników z Gródka (gm. Hrubieszów) na temat fragmentów szkieletów na powierzchni pól, rozpoczęto prace wykopaliskowe w jednej z najważniejszych archeologicznych miejscowości na Lubelszczyźnie. Badania były prowadzone jednocześnie na dwóch oddalonych od siebie o 1 km stanowiskach położonych w obrębie podłużnego lessowego wyniesienia górującego nad doliną Bugu.

Gródek stan. 29 Na północy, w sąsiedztwie średniowiecznego grodziska, utożsamianego z historycznym grodem Wołyń, w kwietniu 2017 roku nasze Muzeum przeprowadziło ratownicze prace archeologiczne, w wyniku których zarejestrowano kilka pochówków szkieletowych z nieznanego dotąd cmentarzyska wczesnośredniowiecznego, oznaczonego nr 29 (VIII-XII wiek). W kolejnych latach pracami kierował zespół badaczy z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie i Uniwersytetu Rzeszowskiego (Tomasz Dzieńkowski i Marcin Wołoszyn). Do współpracy włączył się również Leibniz-Instytut Historii i Kultury Europy Środkowej i Wschodniej w Lipsku. Do chwili obecnej przebadano kilkanaście pochówków, a ślady kolejnych widoczne są na powierzchni po każdym sezonie rolniczym i w miarę potrzeb i możliwości stają się przedmiotem badań ratowniczych.

Uzyskane w ciągu ostatnich 8 lat wyniki, a zwłaszcza te dotyczące obiektu nr 9, w którym odkryto najstarsze słowiańskie pochówki szkieletowe z Polski, sensacyjne z wielu względów, stały się punktem odniesienia dla dalszych analiz międzynarodowego zespołu naukowców.

Gródek stan. 1C W południowej części lessowego wyniesienia, łagodnie opadającego w kierunku starorzecza Bugu znajduje się cmentarzysko z okresu rzymskiego, łączone z osadnictwem gockim w Kotlinie Hrubieszowskiej (II-IV wiek). Badane po koniec XX wieku przez Andrzeja Kokowskiego z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie, ponownie stało się obiektem zainteresowań archeologów z hrubieszowskiego muzeum w 2017 roku. Od 2018 roku pracami kieruje Barbara Niezabitowska-Wiśniewska z tego samego ośrodka akademickiego. Do chwili obecnej przebadano już ponad 200 pochówków, a kilkanaście odkrytych w latach 2019-2021 trafiło do analiz genetycznych w ramach międzynarodowego projektu naukowego.

Łącznie w ramach opracowania, którego wyniki opublikowano na łamach Nature, znalazły się 24 pochówki z Gródka – 15 grobów średniowiecznych ze stan. 29 i 9 grobów z okresu rzymskiego ze stanowiska 1C.

—

W jaki sposób Słowianie zmienili Europę

Rozprzestrzenianie się Słowian jest jednym z najbardziej znaczących, ale i najmniej zrozumiałych wydarzeń w historii naszego kontynentu. Począwszy od VI wieku n.e. informacje o grupach Słowian zaczęły pojawiać się w bizantyńskich i zachodnioeuropejskich (łacińskich) źródłach pisanych. Słowianie zasiedlają ogromne obszary od Bałtyku po Bałkany i od Łaby po Wołgę. Jednakże – w przeciwieństwie do słynnych migracji plemion germańskich, takich jak Goci czy Longobardowie, czy też legendarnych podbojów Hunów – świt historii Słowian od dawna stanowi prawdziwą zagadkę dla historyków-mediewistów.

W znacznym stopniu wynika to z faktu, iż wczesne społeczności słowiańskie pozostawiły po sobie niewiele śladów uchwytnych dla archeologów: praktykowały kremację zmarłych, budowały skromne chaty i wytwarzały prostą, nieozdobioną ceramikę. I chyba najważniejsze: przez kilka pierwszych stuleci swych dziejów nie wytwarzali tekstów, które dokumentowałyby ich dzieje. W efekcie sam termin „Słowianie” jest niejednoznaczny, niekiedy był on stosowany/narzucany przez kronikarzy opisujących Słowian z zewnątrz, a z czasem zaczął być nadużywany w zabarwionych nacjonalistycznie czy ideologicznie debatach. Skąd zatem pochodzili ci ludzie i w jaki sposób tak gruntownie zmienili kulturową i językową mapę Europy?

Historycy od dawna debatują nad tym, czy rozprzestrzenianie się słowiańskiej kultury materialnej i języka słowiańskiego było spowodowane masową migracją ludności czy też stopniową, powolną „slawizacją” lokalnych społeczności, a może połączeniem obu tych modeli. Brak było jednak rozstrzygających dowodów – zwłaszcza odnośnie do kluczowych, pierwszych wieków historii Słowian, kiedy to powszechnie praktykowana kremacja uniemożliwiała podjęcie badań nad DNA, a ślady archeologiczne były wyjątkowo skromne.

Obecnie międzynarodowy zespół badaczy z Niemiec, Austrii, Polski, Czech i Chorwacji, kierowany przez konsorcjum projektu HistoGenes, sformułował odpowiedź na opisane powyżej pytania i wątpliwości, dokonując pierwszego tak kompleksowego badania starożytnego DNA (aDNA) średniowiecznych populacji słowiańskich. Dokonawszy sekwencjonowania ponad 550 kopalnych genomów, zespół dowiódł, że formowanie się Słowian było w istocie historią migracji. Sygnatury genetyczne wskazują na pochodzenie tej populacji z obszaru rozciągającego się od południowej Białorusi po środkową Ukrainę – a zatem regionu, na który już od dawna wskazywali liczni archeolodzy i językoznawcy poszukujący matecznika Słowiańszczyzny. „Chociaż bezpośrednie dowody z ziem, które uznajemy za rdzennie słowiańskie są nadal rzadkie, to jednak wyniki zrealizowanych przez nas badań genetycznych dostarczają pierwszych konkretnych przesłanek dotyczących regionów formowania się Słowian, wskazując na obszar gdzieś pomiędzy rzekami Dniestr i Don” – mówi Joscha Gretzinger, paleogenetyk z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku i wiodący autor tego studium.

Zgromadzone dane wskazują, że począwszy od VI wieku n.e., migracje na dużą skalę ludności pochodzenia wschodnioeuropejskiego  na tereny Europy Środkowo-Wschodniej, spowodowały niemal całkowitą zmianą składu genetycznego ludności wschodnich Niemiec i Polski. Ekspansja Słowian nie przebiegała według znanego modelu podbojów i budowania imperium: zamiast formować potężne armie i zhierarchizowane struktury społeczne, przybysze kształtowali swoje w oparciu o elastyczne społeczności, często zorganizowane wokół rozszerzonych rodzin i patriarchalnych więzi krewniaczych. Nie istniał również jeden, jednakowy dla wszystkich regionów model ekspansji. W Niemczech wschodnich zmiana była fundamentalna: duże, wielopokoleniowe rody stały się podstawą społeczeństwa, a sieci pokrewieństwa były bardziej rozbudowane i ustrukturyzowane w odróżnieniu od małych, nuklearnych rodzin spotykanych na tych terenach przez okresem migracji. Natomiast np. w Chorwacji przybycie grup z Europy Wschodniej spowodowało znacznie mniejsze przemiany istniejących wzorców społecznych. Tu – na Bałkanach – organizacja społeczna często zachowała wiele cech z wcześniejszych okresów  i w rezultacie uformowały się społeczności, w których nowe i stare tradycje mieszały się lub współistniały obok siebie. Ta różnorodność formujących się słowiańskich struktur społecznych dowodzi, że rozprzestrzenianie się grup słowiańskich nie było procesem jednolitym, ale raczej dynamiczną transformacją, która adaptowała się do lokalnych – uwarunkowanych historycznie – sytuacji. „Ekspansja słowiańska nie była jednorodnym wydarzeniem, w ramach którego poszczególne populacje przemieszczały się jako całość, ale mozaiką migracji różnych grup, z których każda dostosowywała się i wtapiała w otoczenie na swój własny sposób – obserwacja ta zdaje się przemawiać za tym, że nigdy nie istniała tylko jedna, ogólna tożsamość „słowiańska”, ale wiele różnych” – wyjaśnia Zuzana Hofmanová z MPI EVA i Uniwersytetu Masaryka w Brnie w Czechach, jedna z wiodących autorek studium.

Co ciekawe, dane genetyczne nie wskazują na żadne znaczące różnice co do płci: całe rodziny przenosiły się razem, a zarówno mężczyźni, jak i kobiety w równym stopniu przyczyniali się do rozwoju nowych społeczności. W najbliższych latach pojawią się kolejne dane pokazujące, w jaki sposób poszczególne społeczności dostosowały się, integrowały albo też przekształciły w odpowiedzi na migrację i swoją własną lokalną historię.

• Dane z Niemiec

Niezwykle interesująca jest historia wschodnich Niemiec rekonstruowana na podstawie danych genetycznych. Okazuje się, że po upadku królestwa Turyngii ponad 85% populacji w tym regionie tworzą nowi przybysze ze Wschodu. Oznacza to całkowitą zmianę w stosunku do wcześniejszego okresu, kiedy to zamieszkująca te tereny populacja była kosmopolityczną mieszanką (najlepiej ilustruje to stanowisko w Brücken [Saksonia-Anhalt] ‒ cmentarzysko ze schyłku starożytności z bogato wyposażonymi grobami, na którym zarejestrowano ludność z północnej, środkowej i południowej Europy). Wraz z pojawieniem się Słowian ta różnorodność ustąpiła miejsca populacji o profilu niemal identycznym ze znanym ze współczesnej, słowiańskojęzycznej Europy Wschodniej. Dane archeologiczne uzyskane z cmentarzysk potwierdzają, że nowe społeczności organizowały się wokół dużych, wielopokoleniowych rodzin, w linii męskiej, natomiast kobiety w momencie osiągnięcia wieku do zamążpójścia zazwyczaj opuszczały swoje rodzinne wsie, aby stać się częścią  nowych rodzin w innym miejscu. Co ciekawe, genetyczne dziedzictwo tych wczesnych osadników z Europy Wschodniej przetrwało do dziś wśród Serbów, słowiańskojęzycznej mniejszości we wschodnich Niemczech. Serbowie zachowali profil genetyczny ściśle powiązany z wczesnośredniowiecznymi populacjami słowiańskimi, które osiedliły się w tym regionie ponad 1000 lat temu, pomimo wielowiekowych zmian kulturowych i językowych w ich otoczeniu.

• Dane z Polski

—

—

W przypadku Polski nasze badania podważają wcześniejsze teorie mówiące o długiej ciągłości populacji tu zamieszkujących. Wyniki badań genetycznych dowodzą, że począwszy od VI, VII wieku n.e. wcześniejsi mieszkańcy tych ziem – potomkowie ludów silnie powiązanych z Europą Północną, a w szczególności ze Skandynawią – niemal całkowicie “zniknęli” i zostali stopniowo zastąpieni przez przybyszów ze Wschodu, blisko spokrewnionych ze współczesnymi Polakami, Ukraińcami i Białorusinami. Wniosek ten silnie wzmacnia analiza najwcześniejszych znanych nam słowiańskich pochówków szkieletowych z Polski, odkrytych na stanowisku w Gródku (nad Bugiem), które dostarczają rzadkich i bezpośrednich dowodów na obecność tych wczesnych przybyszy. Chociaż zmiana populacji była na terenie Polski ogromna, to genetyka wskazuje również na sporadyczne przypadki mieszania się migrantów z ludnością zastaną. Odkrycia te podkreślają zarówno skalę zmian populacyjnych, jak i złożoną dynamikę procesów, które ukształtowały dzisiejszy krajobraz językowy Europy Środkowo-Wschodniej i Wschodniej.

• Dane z Chorwacji

Północne Bałkany prezentują odmienny wzorzec w porównaniu z północną częścią Europy Środkowo-Wschodniej – tu na południu rejestrujemy tak zmiany, jak i ciągłość. Badania starożytnego DNA z Chorwacji i sąsiednich regionów dowodzą znacznego napływu ludności z Europy Wschodniej, nie może być jednak mowy o całkowitej wymianie genetycznej. Odmiennie niż na północy wschodnioeuropejscy migranci mieszali się z różnymi lokalnymi populacjami regionu, tworząc nowe, hybrydowe społeczności. Analizy genetyczne wskazują, że w obecnych populacjach bałkańskich odsetek przybyszów z Europy Wschodniej jest bardzo zróżnicowany i często stanowi około połowy lub nawet mniej współczesnej puli genowej, co podkreśla złożoną historię demograficzną regionu. Powstanie takiej mieszanej społeczności jest wyraźnie widoczne w wypadku cmentarzyska w Velim, gdzie niektóre z najstarszych słowiańskich pochówków w regionie wskazują na obecność zarówno migrantów z Europy Wschodniej, jak i (do 30%) miejscowych przodków. W tym wypadku migracja słowiańska nie miała więc charakteru fali najazdu, ale łączyła się z długim procesem mieszanych małżeństw i adaptacją napływowej ludności, co skutkowało różnorodnością kulturową, językową i genetyczną, nadal charakteryzującą Półwysep Bałkański.

Nowy rozdział w historii Europy

Nasze badania nie tylko rozwiązują historyczną zagadkę powstania jednej z największych grup językowych i kulturowych na świecie. Oferują one również nowe spojrzenie na to, dlaczego grupy słowiańskie tak skutecznie się rozprzestrzeniły i dlaczego pozostawiły tak niewiele śladów, których na darmo poszukiwali historycy. Jak twierdzi mediewista Walter Pohl, jeden z wiodących autorów studium, migracja Słowian stanowi zasadniczo odmienny model organizacji społecznej: „dyfuzję ludową, oddolną, realizowaną często w małych grupach lub tymczasowych sojuszach, osiedlający się na nowych terytoriach nie narzucali stałej tożsamości lub struktur elitarnych”. Sukces Słowian mógł wynikać nie z podbojów, ale z pragmatycznego, egalitarnego stylu życia, który pozwalał uchylać się od poważnych obciążeń i zhierarchizowanych struktur upadającego świata rzymskiego. W wielu miejscach Słowianie stanowili po prostu wiarygodną alternatywę dla upadających wokół nich imperiów. Ich elastyczność w kwestiach społecznych, stosunkowo prosta gospodarka oparta na zaspokajaniu własnych potrzeb i łatwość w  adaptacji sprawiały, że dobrze radzili sobie w okresach niestabilnych, spowodowanych zmianami klimatycznymi lub zarazą.

Nowe odkrycia genetyczne potwierdzają tę interpretację. W większości przypadków, gdy dane archeologiczne i wzmianki ze źródeł pisanych dowodzą obecności wczesnych grup słowiańskich, ich ślady genetyczne są zgodne: wspólne pochodzenie przodków, ale i różnice regionalne ukształtowane przez stopień wymieszania się z lokalnymi populacjami. Ludy germańskie mieszkające na północy w większości wycofały się (na zachód), pozostawiając miejsce dla osadnictwa słowiańskiego. Na południu przybysze z Europy Wschodniej zetknęli się z istniejącymi tu społecznościami. Ten model mozaikowej ekspansji wyjaśnia niezwykłą różnorodność kultur, języków, a nawet profilu genetycznego dzisiejszej Europy Środkowej i Wschodniej. „Rozprzestrzenianie się Słowian było prawdopodobnie ostatnim wydarzeniem demograficznym na skalę kontynentalną, które trwale i fundamentalnie zmieniło zarówno genetyczny, jak i językowy krajobraz Europy” – mówi Johannes Krause, dyrektor Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka i jeden z wiodących autorów studium.

Dzięki naszym ustaleniom naukowcy mogą wreszcie wyjść poza pełne luk świadectwa pisemne i dane archeologiczne, i prześledzić prawdziwy zakres migracji słowiańskich – jednego z najbardziej istotnych, ale wciąż niedocenianych rozdziałów dziejów Europy. Echa tej historii pozostają widoczne do dziś w językach, kulturach, a nawet DNA milionów ludzi na całym kontynencie.

Polscy autorzy tekstu odczuwają niemałą radość i satysfakcję, iż artykuł ukazuje się w trzydziestą rocznicę śmierci wybitnego krakowskiego archeologa, profesora Kazimierza Godłowskiego (zm. 9 lipca 1995 roku), którego opublikowana w 1979 roku praca Z badań nad zagadnieniem rozprzestrzenienia Słowian w V–VII w. n.e. stanowiła kamień milowy w badaniach nad genezą Słowian (i punkt wyjścia do wielu – często zażartych – dyskusji na ten temat).

W skrócie:

• Radykalna zmiana charakteru populacji: analiza genomiczna danych pochodzących od ponad 550 osobników wykazała, że w okresie od VI do VIII wieku n.e. we wschodnich Niemczech, Polsce/Ukrainie i na północnych Bałkanach nastąpiła fundamentalna zmiana struktury populacji pod względem pochodzenia, z ponad 80% udziałem przybyszów z Europy Wschodniej.
• Różnice regionalne: o ile na północy (w Europie Środkowo-Wschodniej) zmiana genetyczna była niemal całkowita, o tyle na południu kontynentu (na Bałkanach) przybysze z Europy Wschodniej zmieszali się z ludnością miejscową. Ta różnorodność pochodzenia jest widoczna i we współczesnych populacjach tego regionu.
• Integracja, a nie podbój: dane genetyczne wskazują, że migracja nie dotyczyła przedstawicieli tylko jednej płci: wydaje się, że uczestniczyły w niej całe rodziny i wspólnoty, które integrowały się w nowym środowisku, a nie jedynie mężczyźni-wojownicy.
• Elastyczne struktury społeczne: we wschodnich Niemczech migranci przynieśli ze sobą nowy rodzaj organizacji społecznej, manifestujący się w tendencji do tworzenia dużych rodów patrylinearnych, co stanowiło wyraźny kontrast w stosunku do społeczności zamieszkujących te tereny przed okresem wędrówek ludów, które funkcjonowały w ramach modelu mniejszych jednostek rodzinnych. Tymczasem na południu (Chorwacja) pierwsze społeczności migrantów zdają się utrzymywać bardziej tradycyjne lub regionalnie trwałe/kontynuowane struktury społeczne. I tu różnice w porównaniu z okresem sprzed wędrówek ludów nie są tak wyraźne.

—

„Ancient DNA connects large-scale migration with the spread of Slavs”

NATURE, data publikacji: 3.09.2025

autorzy:

Joscha Gretzinger (1), Felix Biermann (2,3), Hellen Mager (1,), Benedict King (4), Denisa Zlámalová (5), Luca Traverso (1), Guido A. Gnecchi Ruscone (1,2), Sanni Peltola (1,6,7), Elina Salmela (1,6,7), Gunnar U. Neumann (1), Rita Radzeviciute (1), Pavlína Ingrová (5), Radosław Liwoch, Iwona Wronka (8), Radomir Jurić (9), Anna Hyrchała (10), Barbara Niezabitowska-Wiśniewska (11), Bartłomiej Bartecki (12), Beata Borowska (13), Tomasz Dzieńkowski (11), Marcin Wołoszyn (14,15), Michał Wojenka (16), Jarosław Wilczyński (17), Małgorzata Kot (18), Eric Müller (19), Jörg Orschiedt (3,20), Gunita Zariņa (21), Päivi Onkamo (5), Falko Daim (22), Arnold Muhl (3), Ralf Schwarz (3), Marek Majer (23), Michael McCormick (24),  Jan Květina (25), Tivadar Vida (26), Patrick J. Geary (27), Jiří Macháček (5), Mario Šlaus (28), Harald Meller (3), Walter Pohl (29,30,), Zuzana Hofmanová (1,5), Johannes Krause (1)

1. Department of Archaeogenetics, Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, Leipzig, Germany
2. Institute of History, University of Szczecin, Szczecin, Poland
3. State Office for Heritage Management and Archaeology Saxony-Anhalt and State Museum of Prehistory, Halle, Germany
4. Department of Linguistic and Cultural Evolution, Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, Leipzig, Germany
5. Department of Archaeology and Museology, Masaryk University, Brno, Czech Republic
6. Department of Biology, University of Turku, Turku, Finland
7. Organismal and Evolutionary Biology Research Programme, University of Helsinki, Helsinki, Finland
8. Laboratory of Anthropology, Institute of Zoology and Biomedical Research, Jagiellonian University, Krakow, Poland
9. Matica Hrvatska Zadar, Zadar, Croatia
10. Doctoral School of Humanities and Art, Maria Curie-Skłodowska University, Lublin, Poland
11. Institute of Archaeology, Maria Curie-Skłodowska University, Lublin, Poland
12. Rev. Stanisław, Staszic Museum, Hrubieszów, Poland
13. Department of Anthropology, University of Łódź, Łódź, Poland
14. Leibniz Institute for the History and Culture of Eastern Europe, Leipzig, Germany
15. Institute of Archaeology, University of Rzeszów, Rzeszów, Poland
16. Institute of Archeology, Jagiellonian University, Krakow, Poland
17. Institute of Systematics and Evolution of Animals, Polish Academy of Sciences, Krakow, Poland
18. Faculty of Archaeology, University of Warsaw, Warsaw, Poland
19. State Archaeology Department of Schleswig-Holstein, Schleswig, Germany
20. Institute Prehistoric Archaeology, Free University Berlin, Berlin, Germany
21. Institute of Latvian History, University of Latvia, Riga, Latvia
22. Department for Prehistory and Historical Archaeology, University of Vienna, Vienna, Austria
23. Department of Slavic Philology, University of Łódź, Łódź, Poland
24. Max Planck-Harvard Research Center for the Archaeoscience of the Ancient Mediterranean; Initiative for the Science of the Human Past at Harvard, Department of History, Harvard University, Cambridge, United States of America
25. Institute of History, Czech Academy of Sciences, Prague, Czech Republic
26. Institute of Archaeological Sciences, Eötvös Loránd University, Budapest, Hungary
27. Institute for Advanced Study, Princeton, United States of America
28. Croatian Academy of Sciences and Arts, Zagreb, Croatia
29. Institute for Austrian Historical Research, University of Vienna, Vienna, Austria
30. Institute for Medieval Research, Austrian Academy of Sciences, Vienna, Austria